Dərsliklərə yanaşmanın dəyişdirilməsi artıq seçim deyil, qaçılmaz zərurət kimi gündəmdədir. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, XXI əsrdə dərslik yalnız informasiya daşıyıcısı deyil, şagirdin düşünmə tərzini, problem həll etmə bacarığını və analitik yanaşmasını formalaşdıran əsas alətə çevrilməlidir. Onun fikrincə, “əzbərlədilən mətnlər üzərində qurulan dərslik modeli bu gün nə əmək bazarının, nə də müasir cəmiyyətin tələblərinə cavab verir”.
Azərbaycan təcrübəsi göstərir ki, dərsliklər uzun illər əsasən bilik ötürülməsi prinsipi üzərində qurulub. Statistik məlumatlara görə, orta məktəb şagirdlərinin təxminən 60 faizindən çoxu dərslikdə verilən məlumatları anlayaraq deyil, əzbərləyərək mənimsədiyini etiraf edir. Bu isə sonradan PISA kimi beynəlxalq qiymətləndirmələrdə oxu savadlılığı və tətbiqi bacarıqlar üzrə nəticələrin nisbətən zəif olmasına səbəb olur. Kamran Əsədov qeyd edir ki, PISA 2022 nəticələrinə əsasən, tətbiqi riyazi bacarıqlarda yüksək nəticə göstərən ölkələrdə dərsliklər problem əsaslı və həyatla əlaqəli tapşırıqlara söykənir.
Dünya təcrübəsi dərslik siyasətinin necə dəyişdiyini aydın şəkildə göstərir. Finlandiyada dərsliklər dövlət tərəfindən təkcə təsdiqlənmir, eyni zamanda müəllim və alimlərin birgə müəllifliyi ilə hazırlanır. Statistikaya görə, Finlandiya məktəblərində dərslikdən istifadə dərs vaxtının orta hesabla 40 faizini təşkil edir, qalan hissə isə layihə işi, müzakirə və tədqiqatlara ayrılır. Təhsil eksperti Kamran Əsədov sitat gətirir ki, “fin modelində dərslik məqsəd deyil, vasitədir və əsas diqqət şagirdin düşünməsinə yönəlir”.
Sinqapurda dərsliklər modul prinsipinə əsaslanır və hər mövzu real həyat problemləri ilə əlaqələndirilir. Rəsmi məlumatlara əsasən, bu yanaşma nəticəsində şagirdlərin funksional savadlılıq səviyyəsi son 20 ildə təxminən 25 faiz artıb. Kamran Əsədov bildirir ki, “Sinqapurun uğuru onu göstərir ki, dərsliklər çevik olmalı, müəllimə yaradıcılıq üçün imkan yaratmalıdır”.
Almaniya təcrübəsində isə dərslik bazarı rəqabətə açıqdır. Dövlət yalnız çərçivə standartlarını müəyyən edir, müxtəlif nəşriyyatların hazırladığı dərsliklər məktəblər tərəfindən seçilir. Statistik göstəricilər göstərir ki, bu model müəllim məmnunluğunu 70 faizdən yuxarı səviyyəyə qaldırıb. Kamran Əsədov qeyd edir ki, “rəqabət dərsliklərin keyfiyyətini artıran əsas amillərdən biridir və bizdə də bu mexanizm mərhələli şəkildə tətbiq oluna bilər”.
Azərbaycan qanunvericiliyinə nəzər saldıqda, “Təhsil haqqında” Qanunun 12-ci maddəsində təhsilin məzmununun müasir tələblərə uyğunlaşdırılması açıq şəkildə qeyd olunur. Kamran Əsədov qanunvericiliyə uyğun olaraq qeyd edir ki, bu norma dərsliklərin dövri yenilənməsini və elmi-pedaqoji əsaslarla hazırlanmasını tələb edir. Eyni zamanda, dövlət təhsil standartları səriştə əsaslı yanaşmanı ön plana çəkir ki, bu da mövcud dərslik konsepsiyasının yenidən baxılmasını zəruri edir.
Müqayisəli təhlil göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə dərsliklərin yenilənmə dövrü orta hesabla 4–5 ildir. Azərbaycanda isə bəzi fənlər üzrə bu müddət 8–10 ili keçir. Statistik olaraq, uzun müddət yenilənməyən dərsliklərdən istifadə edilən sistemlərdə şagirdlərin motivasiya səviyyəsi 15–20 faiz aşağı olur. Kamran Əsədov bildirir ki, “tez dəyişən dünyada köhnə dərsliklərlə müasir nəticə gözləmək mümkün deyil”.
Müsbət məqam ondan ibarətdir ki, son illərdə Elm və Təhsil Nazirliyi dərslik siyasətində dəyişikliklərə başlayıb. Pilot dərsliklər, açıq müzakirələr və müəllim rəylərinin nəzərə alınması bu sahədə yeni mərhələnin başlandığını göstərir. Kamran Əsədov vurğulayır ki, “nazirliyin atdığı bu addımlar beynəlxalq təcrübə ilə üst-üstə düşür və düzgün istiqamətdədir”.
Nəticə etibarilə, dərsliklərə yanaşmanın dəyişdirilməsi Azərbaycan təhsilinin keyfiyyətini yüksəltməyin əsas şərtlərindən biridir. Təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirir ki, müasir dərslik faktları sadalayan yox, düşünməyə vadar edən, şagirdi passiv oxucu yox, aktiv öyrənənə çevirən mənbə olmalıdır. Dünya təcrübəsi və statistika göstərir ki, bu istiqamətdə atılan addımlar birbaşa təhsilin nəticələrinə təsir edir və Azərbaycan üçün də bu dəyişiklik artıq vaxtında atılmış, strateji əhəmiyyətli qərardır.
Bəhman Hüseynli