Universitet–əmək bazarı uçurumu: diplom var, peşə yoxdur
Ali təhsil müəssisələrinin əmək bazarından getdikcə uzaq düşməsi artıq sistemli problemə çevrilib. Məzunların əhəmiyyətli hissəsi diplom aldığı ixtisas üzrə iş tapa bilmir, tapanda isə bazarın tələb etdiyi bacarıqlara malik olmadığını etiraf edir. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, ali məktəblər uzun illərdir özünü istehsal edən, amma real iqtisadiyyata inteqrasiya olunmayan qapalı akademik mühitdə fəaliyyət göstərir və bu, məzunların taleyinə birbaşa mənfi təsir göstərir.
Rəsmi və beynəlxalq mənbələrin müqayisəli təhlili göstərir ki, Azərbaycan məzunlarının əmək bazarına uyğunlaşma səviyyəsi inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə xeyli aşağıdır. Dünya Bankının və OECD-nin son illər üzrə hesabatlarında qeyd olunur ki, inkişaf etmiş ölkələrdə ali təhsil məzunlarının təxminən 75–85 faizi ilk 12 ay ərzində ixtisasına uyğun işlə təmin olunur. Azərbaycanda isə bu göstərici müxtəlif araşdırmalara görə 45–55 faiz aralığında dəyişir. Xüsusilə humanitar və sosial ixtisaslar üzrə bu rəqəm daha da aşağıdır. Kamran Əsədov qeyd edir ki, bu fərq yalnız iqtisadiyyatın həcmi ilə deyil, universitetlərin əmək bazarı ilə əlaqəsinin zəifliyi ilə izah olunmalıdır.
Magistratura səviyyəsində problem daha qabarıq görünür. DİM-in seçim mexanizmi ən yüksək bal toplayan, akademik potensialı olan namizədləri seçsə də, universitetlər bu potensialı real kadr hazırlığına çevirə bilmir. Təhsil eksperti Kamran Əsədov sitat gətirir, bildirir ki, “bizdə magistratura əksər hallarda formal mərhələdir: nə dərin tədqiqat bacarığı formalaşdırılır, nə də bazarın tələb etdiyi analitik və tətbiqi kompetensiyalar”. Nəticədə magistr diplomu əmək bazarında əlavə üstünlük yaratmaq əvəzinə, kağız üzərində qalır.
Dünya təcrübəsi bu mənzərənin tam əksini göstərir. Almaniyada “dual təhsil” modeli ali məktəblərlə şirkətlər arasında birbaşa əməkdaşlığa əsaslanır. Statistikaya görə, Almaniyada ali təhsil alan tələbələrin təxminən 60 faizi oxuduğu müddətdə real istehsalat və ya xidmət sektorunda ödənişli təcrübə keçir. Finlandiyada universitet proqramlarının hazırlanmasında işəgötürənlərin iştirakı məcburidir və məzunların 80 faizdən çoxu ilk il ərzində işlə təmin olunur. Estoniyada isə İT və mühəndislik proqramlarının 70 faizindən çoxu sənaye tərəfdaşları ilə birgə hazırlanır. Kamran Əsədov vurğulayır ki, bu ölkələrdə universitet bazara uyğunlaşır, bazar universiteti gözləmir.
Azərbaycan qanunvericiliyi də ali təhsilin əmək bazarına yönümlü olmasını tələb edir. “Təhsil haqqında” Qanunun 5-ci maddəsində təhsilin əsas məqsədlərindən biri kimi “əmək bazarının tələblərinə cavab verən kadrların hazırlanması” açıq şəkildə göstərilir. Eyni zamanda, qanunun 19-cu maddəsində ali təhsil proqramlarının əmək bazarının ehtiyacları nəzərə alınmaqla hazırlanmalı olduğu vurğulanır. Kamran Əsədov qanunvericiliyə uyğun olaraq qeyd edir ki, problem normativ bazada deyil, icra mexanizmlərindədir: universitetlər bu müddəaları formal sənədlərdə saxlayır, amma real proqram dizaynında tətbiq etmir.
Statistik müqayisələr göstərir ki, Azərbaycan universitetlərində istehsalat təcrübəsinin payı çox aşağıdır. Avropa İttifaqı ölkələrində bakalavr proqramlarında praktiki komponent ümumi tədrisin orta hesabla 25–30 faizini təşkil etdiyi halda, Azərbaycanda bu göstərici əksər ixtisaslar üzrə 10 faizi belə keçmir. Magistratura səviyyəsində isə praktikaya ayrılan vaxt çox vaxt simvolik xarakter daşıyır. Təhsil eksperti Kamran Əsədov qeyd edir ki, “praktika kağız üzərində var, amma real bacarıq qazandırmır”.
Universitetlərin ciddi tənqid olunmalı məqamı ondan ibarətdir ki, onlar əmək bazarının siqnallarını oxumur, məzunların taleyinə görə institusional məsuliyyət daşımır. Karyera mərkəzləri formal fəaliyyət göstərir, məzun izləmə mexanizmləri ya yoxdur, ya da statistik hesabat üçün yaradılıb. Halbuki ABŞ və Böyük Britaniyada universitetlərin reytinqində əsas göstəricilərdən biri məzunların məşğulluq səviyyəsidir. Bu ölkələrdə ali məktəblər məzunlarının iş tapmamasını reputasiya riski kimi qəbul edir. Kamran Əsədov bildirir ki, Azərbaycan universitetləri hələ də bu məsuliyyət mərhələsinə çatmayıb.
Müsbət məqam ondan ibarətdir ki, son illər əmək bazarı–təhsil əlaqələrinin gücləndirilməsi istiqamətində siyasi iradə formalaşır və normativ çərçivə mövcuddur. Lakin bu potensial yalnız universitetlərin daxili transformasiyası ilə reallaşa bilər. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, ali məktəblər proqramlarını yeniləmədən, şirkətlərlə real tərəfdaşlığa getmədən, magistraturanı formal pillə kimi deyil, peşəkar kadr hazırlığının əsas mərhələsi kimi qurmayınca, DİM-in ən yaxşıları seçməsi də nəticəni dəyişməyəcək.
Nəticə etibarilə, problem tələbədə deyil, seçim mexanizmində deyil, ali təhsilin məzmunundadır. Əmək bazarından uzaq universitet modeli davam etdikcə, diplomların dəyəri azalacaq, gənclərin ali təhsilə inamı zəifləyəcək. Dünya təcrübəsi göstərir ki, universitet yalnız bilik ötürən yox, peşə formalaşdıran instituta çevrilməlidir. Azərbaycanda da ali təhsilin gələcəyi məhz bu dönüşdən asılıdır.
Bəhman Hüseynli