Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyi münasibətilə müxtəlif əsərlər hazırlanıb. Bu əsərlərdən biri də türkiyəli alim, Azərbaycanın dostu, Türk Dil Qurumunun keçmiş rəhbəri professor Şükrü Haluk Akalının “100 Yılında 100 Soruda Birinci Türkoloji Kurultay” kitabıdır. Sözügedən əsər I Türkoloji Qurultay haqqında yazılmış ən orijinal və özünəməxsus tədqiqatlardan biri hesab oluna bilər. Çünki kitab 100 sual əsasında hazırlanıb və Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinə layiqli elmi ərməğandır.
Bu fikirləri AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsinin baş elmi işçisi filologiya elmləri doktoru Qətibə Mahmudova bildirib.
Alimin sözlərinə görə, kitabın bu mövzuda yazılan əsərlərdən əsas fərqi məhz 100 sual prinsipi üzərində qurulmasıdır. Müəllif bu suallar vasitəsilə Qurultayla bağlı elə bir məqam, hadisə və ya şəxs yoxdur ki, ona toxunmasın. Üstəlik, hər bir suala geniş və dərin elmi izah verir. Kitabda birinci sual “Türkoloji qurultayın tam adı nədir?”, yüzüncü sual isə “Qurultayda iştirak edən nümayəndələrin aqibəti necə oldu?” mövzusundadır. Oxucuya tanış olan sualların cavablarında belə müəllif gizli qalan məqamları üzə çıxarır.
Məsələn, “Türkoloji nə deməkdir?” sualına cavabda vurğulanır ki, türkoloq yalnız Türkiyə türkcəsi üzrə mütəxəssis deyil, bütün türk xalqlarının dili, tarixi, mədəniyyəti və etnoqrafiyası ilə məşğul olan alimdir. “Türkoloji qurultayın keçirilməsi ideyası nə vaxt meydana çıxıb?” sualının cavabı isə 1905-ci ildə Rusiyada keçirilən Rusiya Müsəlmanları Konqresi ilə əlaqələndirilir. Bu ideyanın ilk müəllifinin rus türkoloqu A.N.Samoyleviç olduğu qeyd olunur.
Q.Mahmudova bildirib ki, müəllif qurultayla bağlı ən xırda detalları belə diqqətdən kənarda qoymayıb. İclasların niyə bir salonda keçirilməsi, türk dillərində aparılan çıxışların niyə stenoqrafiyaya tam düşməməsi kimi məsələlər ətraflı izah edilir. Qurultayın keçirildiyi İsmailiyyə binasının tarixi də geniş şəkildə təqdim olunur. Əsərin Türkiyə türkcəsində, ortaq anlaşma dili ilə yazılması onun bütün türkdilli ölkələr üçün əlçatanlığını təmin edir.
“Kitabda xüsusilə maraq doğuran suallardan biri “Qurultayın rəsmi dili varmı?” mövzusudur. Müəllif göstərir ki, qurultayda türk və rus dillərinin paralel istifadəsi nəzərdə tutulsa da, qarşılıqlı anlaşma çətinlikləri səbəbindən rus dili vasitəçi rolunu oynayıb. Türk dillərində aparılan çıxışların tam stenoqramlarının olmamasının əsas səbəbi isə stenoqrafların müxtəlif türk ləhcələrinə bələd olmamaları idi.
Əsərdə mübahisəli məsələlərə də aydınlıq gətirilir. Məsələn, “Ənvər Paşa Birinci Türkoloji Qurultaya qatılıbmı?” sualına qəti şəkildə mənfi cavab verilir və bu yanlış fikrin I Şərq Xalqları Qurultayı ilə qarışdırıldığı izah olunur. Həmçinin Qurultayda yalnız dil və əlifba məsələlərinin deyil, türk xalqlarının rəssamlıq sənətinin də müzakirə edildiyi faktlarla sübuta yetirilir. Müəllif Qurultayda məruzə edən bütün alimlərin elmi fəaliyyətini təqdim edir, həmçinin Bakının ictimai-mədəni mühitini canlı şəkildə təsvir edir. Sadə bakılıların Qurultaya marağı, İsmailiyyə binasının qarşısında səsgücləndiricilər vasitəsilə məruzələri dinləmələri kitabda xüsusi yer tutur”, - deyə müsahibimiz bildirib.
Q.Mahmudova əlavə edib ki, ki, bu kitab yalnız I Türkoloji Qurultayın tarixi deyil, bütövlükdə türkologiyanın, xüsusilə də 1937-ci ildə repressiyaya məruz qalan türkoloqların taleyinin aynasıdır. Eyni zamanda, XX əsrin əvvəllərində Bakının elm və mədəniyyət mərkəzi kimi mövqeyini əks etdirir. Bu möhtəşəm elmi əsərə görə professor Şükrü Haluk Akalına dərin təşəkkür düşür.